Entries Tagged as 'edebiyat'

Değiniler 3 – Bir Fotoğrafın Düşündürdükleri

Posted on: Salı, Şubat 5, 2019

 on reading 2

Kertész’in bu fotoğrafını çok severim. Bana sıcak, sakin bir yaz öğleden sonrasını anımsatır. Zamanın olduğundan daha yavaş aktığı, günlerin geçmek bilmeyecekmiş gibi geldiği güneşli, göz alıcı bir yaz öğleden sonrası. Orada, o ahşap masanın başına geçip açık duran kitabı karıştırdığımı, yarı aralık pencereden sızan rüzgarı tenimde hissedip mayıştığımı, kuş seslerini ya da aralıksız öten ağustosböceklerini dinlemek için zaman zaman perdeyi araladığımı hayal ederim. Çocukluğumun uzun yaz öğleden sonraları gelir aklıma bu fotoğrafa bakarken. Ildır’da geçirdiğim o unutulmaz yıllar boyunca yaşadıklarımı hatırlamaya çalışır, bu kadar az şey hatırladığım halde neden benim için böylesine hayati bir önem taşıdığını anlamaya çabalarım.

“Gökyüzü gibi bir şey bu çocukluk, hiçbir yere gitmiyor,” diye yazmış Edip Cansever. Şairlerin ortak yanı bu olsa gerek. İnsanlık durumunun son derece basit gerçeklerini herkes için geçerli bir çarpıcılıkta ortaya koyabilme becerisi. Ömrüm boyunca gözlerimi kapayıp çocukluğuma döndüğüm her an bu fotoğraftakine benzer bir görüntüyle karşılaşacağım. Annemin açtığı ahşap panjurların arasından sızan göz kamaştırıcı yoğunluktaki gün ışığıyla birlikte başlayan; göz açıp kapayıncaya kadar geçeceğini henüz bilmediğim uzun, mayıştırıcı ve özgürleştirici bir yaz günü. 

Birkaç gün önce, zihnimi dağıtmak için çeşitli fotoğraflara bakarken yine dönüp dolaşıp Kertesz’e ve bu fotoğrafa döndüm. Tesadüf bu ya, arka planda Olivier Bogé’nin “When Ghosts were Young” albümü çalıyordu. Haklı olarak, “Bunun ne önemi var ki?” diye sorabilirsiniz.

Şöyle açıklayayım: Olivier Bogé’ Toulon, Fransa doğumlu genç, yetenekli ve çok beğendiğim bir caz müzisyeni. Asıl eğitimi piyano üzerine olsa da, saksafon ve gitarı da aynı ustalıkla çalıyor. Epey uzun bir zamandır Kuzey Avrupalı caz müzisyenlerinin albümlerini dinliyorum. Lars Danielsson ile başlayan bu süreç dallanıp budaklanarak sayısız etkileyici çalışmaya uzanan ve ömür boyu sürecek bir yolculuğa dönüştü. Olivier Bogé’ ile yolum da bu süreç esnasında kesişti. Tigran Hamasyan ve Baptiste Trotignon gibi beğeniyle takip ettiğim başka müzisyenlerle de ortak çalışmalara imza attığından, Bogé’yi kendi albümleriyle karşılaşmadan epey önce de farkında olmadan dinlemiş olmalıyım. Sonrasında dinlediğim ilk Boge albümü olan “Expanded Places” geldi. Olivier Bogé”nin yaptığı müzikte beni çarpan şey oldukça lirik bir ifadeye sahip olmasına rağmen yapıdaki karmaşıklığın da geri planda aynı etkileyicilikte sürdürülmesindeki yetkinlikti.

“Red Petals Disorder” başlıklı parça aslında hem bu albümü hem de genel anlamda Bogé’nin yaptığı müziği çok iyi bir şekilde özetliyor kanımca. Baterinin ön planda olması, müziğin akışını güçlü bir şekilde yönlendirmesi, şarkı ilerledikçe Bogé’nin alçalıp yükselen mırıltılarla melodiye eşlik etmesi ve bu esnada arka planda, parçanın bel kemiğini oluşturan baterinin yük treni misali tüm bu yapıyı taşıması beni çok etkilemişti. Sonra zaman geçti ve Bogé yeni bir albüm daha çıkardı: “When Ghosts Were Young”. Bu albümle ilgili olarak söylediklerini aşağı yukarı şöyle çevirebiliriz:

Bu, yetişkin olarak nadiren temas edebildiğimiz geçmişteki hayaletlerimizle bağlantı kurabilen, çocukluğun masumiyetine övgü olarak dinlenebilecek bir albüm.

Geçmişte kalan çocukluğumuzun uçucu bir hayalet halini alması, yıllar önceki ‘bizim’ artık bambaşka bir ‘ötekine’ dönüşmüş olduğu gerçeği benim de sıklıkla zihnimde kurcalayıp durduğum bir düşünce. Bogé’nin bu son derece melodik, dinleyicide ara ara çarpıcı bir nostalji duygusu uyandıran albümünün, Kertész’in fotoğrafıyla bir araya geldiği o gün, artık var olmayan, hayalete dönüşmüş çocukluğum kısa bir süreliğine de olsa hemen yanı başımdaydı.

Değiniler 2 – Bezginlik, Aldırmazlık Vesaire

Posted on: Çarşamba, Ocak 23, 2019

Şimdiki zamanda sonsuzluğu yaşamaya çalışmak. Ya da sonsuzluğun içinde tek bir ana odaklanmak. Mümkün müdür tüm bunlar? Yoksa yalnızca insanın şaşmaz kendi kendisini yanıltabilme/kandırabilme becerisinin bir yansıması mıdır? Evet, bu konuda oldukça başarılıdır insan. Durmaksızın kendini kandırabilir. Sabah uyanır ve bugün çok güzel bir gün diye kendini kandırır. Kahvaltısını ederken sağlıklı besleniyorum diye kendini kandırır. Dişlerini fırçalarken bu kez diş çürüklerine karşı kendini koruduğuna dair bir takım kandırmacalar içine girer. Sonra işe gider ve geleceğim için çalışıyorum diye kendini kandırır. Nedir peki bu kandırmacalar silsilesinin sonucu? Durmaksızın kendini kandıran insan en nihayetinde ne elde eder? Bezginlik elbette. Zaman içinde tuhaf bir aldırmazlığa dönüşen bir bezginlik. Aldırmazlık gündelik hayata karşı en etkili koruyucu güçtür. İnsanın üstüne çullanan saniyelere karşı bir nevi bağışıklık sistemi. Böyle düşünüldüğünde insan savunmasız bir çiçeğe benzetilebilir. Durmak bilmeyen saniyelerse onun özütünü emmek için çevresinde dört dönen bir arı kolonisinden farksızdır. İnsan en sonunda bir sap dikene dönüşünceye kadar onu emip dururlar. 

Dertlerden, gündelik hayatın sıkıcı döngüsünden ve hatta her tür sıkıcılıktan uzaklaşmak gerek. Bunun nasıl yapıldığının pek de önemi yok aslında. Kierkegaard yürüyerek uzaklaşıyormuş her şeyden, Walser da öyle. Beckett belki susarak uzaklaşıyordu, Musil ise felsefi akıl yürütmelerin uzamına sığınarak. Asıl önemli olan, sıkıcılıktan uzaklaşmak için başvurulan yöntemin de en nihayetinde başka türlü bir sıkıcılığa dönüşmemesi. Bu sorunun çözümü boş uğraşlar bulmakta yatıyor belki de. Hani şu herkesin etrafında olan, hayatı çok ciddiye alan insanların “ne diye buna vakit harcıyorsun ki” dedikleri türde uğraşlar. “Çünkü vakit bazen de harcanmalıdır,” diye yanıtlamalı böylelerini. Vakit bazen bile isteye boşa harcanmalıdır. 

GREECE. Athens. Monastiraki. Flea market. 1979.

Değiniler – 1: Geride Kalan

Posted on: Pazartesi, Ocak 14, 2019

Nüfusu yıldan yıla azalan ufak bir kasabanın hikâyesini yazmak istiyorum. İnsanların yavaş yavaş terk edip gittiği, önceleri tatillerde ve bayram günlerinde yaşlıları ziyaret etmek için uğradıkları fakat zaman içinde zihinlerden bile silinmeye başlayan bir kasabayla ilgili. Ta ki geride tek bir kişi kalıncaya kadar. Her gün bıkmadan hafızasını yokluyor, kasabayı zihninde yeniden ve yeniden ve yeniden inşa ediyor. Adı yok. Buna ihtiyaç da duymuyor, çünkü artık ona adıyla seslenen kimse de yok. Geride Kalan diyor kendine yalnızca. Geride Kalan.

Hafıza ve geçmiş ilgimi çekiyor. Romanın da belkemiğini oluşturuyor bu mesele. İnsanın evrensel durumu bir yitirmişlik hali. Zihinlerimiz birer kara delikten farksız. İlk şaşırdığımız anı hatırlıyor muyuz örneğin? Ya da geçen yıl tam da bugün bu saatte ne yaptığımızı? Kayıp şimdiki zamanların peşine düştüğümüzde bir sis perdesi çıkıveriyor karşımıza. Bölük pörçük anılardan kendi geçmişini inşa etmeye çalışma uğraşının büyüleyici bir yanı var. Konuyla bağlantılı olduğu için romandan kısacık bir bölüm:

“Belleğin şaşırtıcı ve fakat durup düşünmeden kabullenilmesi mümkün olmayan bir kaypaklığı vardır. Asla unutmayacağımızı düşündüğümüz anlar dahi çok değil yalnızca birkaç gün sonra onları anımsamaya kalktığımızda belli belirsiz bir görüntüye dönüşüverir. Bıraktığımızda gürül gürül çağlayan suların çevresinde sayısız ağaç ve canlı türü varken aynı yere geri döndüğümüzde kurak, bomboş bir toprak parçasıyla karşılaşırız. Çoğu zaman anılarımızdaki insanlar adsız sansız baştan savma tiplerdir yalnızca. Görülerek var olmalarıyla bir ağaç, bir mendil ya da bir mataradan farkları yoktur. Bu durumu hiç sorgulamadan kabullenmeye meyilli olmamız ise aslında çok daha ilgi çekicidir.” 

Nereye gidiyor peki tüm o yaşananlar? Herkes bir yere toplanıp yalnızca geçmişini hatırlamaya çalışsa ortaya çıkan enerjiden paralel bir evren inşa etmek mümkün olur muydu acaba?

André-Kertesz-2

 

Yazınsal Uzamlar – 1

Posted on: Pazartesi, Ocak 7, 2019

Zamanı dolduran nedir bilinmez. Tren katarı gibi uç uca eklenen anlar mı, gündelik hayhuyun arasında sıkışıp kalan sessizlik anları mı yoksa insanın tek başına, sadece kendi bedeni ve düşünceleriyle kalakaldığı ender boşluklar mı? Dünya bir bekleme yeri, dedi bir arkadaşım geçenlerde. Ne beklediğimizi de bilmiyoruz üstelik, diye de ekledi. Başımı sallamakla yetindim. Artık çoğu kez yaptığım gibi. Kendimle ve zihnimde dönüp duran düşüncelerle mücadele etmekten, başkalarına karşılık vermekte yahut basit bir diyaloğa girmekte zorlandığım olabiliyor. Bu gibi durumlarda da – her zaman olduğu gibi – yazı ve edebiyat imdadıma yetişiyor. Yazınsal bir uzama sığınmak bildiğim tek kaçış yolu. Bunca şeyi neden kağıda geçirmiyorum ki, gibi bir saikle yola çıkmıştım blog sayfasını açtığımda; oysa sonra, çok vakit geçmeden zihnime ilave bir yük bindirdiğim hissine kapıldım. Ne değişti peki? Hiç. Belki şimdi de, blog için bir şeyler karalamanın bu yüklerden arınmanın bir yolu olabileceği hissine kapılmışımdır, kim bilir?

Evet, kendime ait sanal odamı epeydir ihmal ettiğim doğru. Bunun elbette ki birden fazla nedeni var fakat tümünü “hayat gailesi” adlı halımızın altına süpürüp devam edebiliriz. Bu zaman zarfında ne mi oldu? Roman yazmaya çabaladım! Bu çabam halen devam ediyor ve bu kez, tünelin sonunda bir türlü ışık sızdırmayan duvarı yerle bir edinceye dek pes etmeye niyetim yok.

Forster, “Roman Sanatı” adlı kitabında romanı “biçimsiz koskoca bir kara parçası” olarak tanımlıyor. “Cuk oturan” bir ifade. Romanı, üzerinde dolaşırken tırmanılacak tepelerle dağlar, dereler, bataklıklar ve denizlere rast gelebileceğimiz kocaman bir kara parçasına benzetmek aklıma yatıyor. Hatta yazar, romanın coğrafyasındaki en yüksek dağa çıkıp gördüklerini anlatır, gerek gördüğünde aşağıdaki canlıların gündelik yaşamlarına ve hatta zihinlerine dahi konuk olabilir. Romanın coğrafyası aslında çoğu zaman yazar için de tekinsizdir, bilinmeyenlerle doludur. Yazı tavını buldukça yazar hem metnin coğrafyasına hem de karakterlere alışır, alışmalıdır. Hatta romanların özellikle ilk birkaç bölümünün, metnin ilerleyen kısımlarına ulaşıldığında yeniden yazılmasının çoğu zaman daha iyi sonuç vereceğini düşünüyorum. Kimi yazarlar için her romanın ayrı bir coğrafyası varken, kimileri için aslında romandan romana değişmeyen daha genel bir topoğrafyadan bahsetmek mümkün olabilir.

Forster, Roman Sanatı

Forster’ın bu benzetmesinin zihnimde bambaşka kapılar açmasının nedeni bu düşünceye, yani yazarın kendi coğrafyasını yaratması fikrine kendimi oldum olası yakın hissetmem. Romanın büyüsünün tam da bundan kaynaklandığına inanıyorum. Bize verilenden farklı, bambaşka bir gerçeklik yaratmak; verilenle yetinmemek ve önceleri sadece zihnimizin – var olduğunu belki bizim dahi fark etmediğimiz – karanlık dehlizlerinde şekillenmeye başlayan ve sonrasında kağıt üstünde yeni baştan yaratılmayı dayatacak denli güçlenen ikinci bir dünya ortaya koymak ve hatta bununla da yetinmeyip başkalarının da kendi yarattığımız bu dünyanın gerçekliğine inanmalarını sağlamak…

Gerçekten de, roman yazmayla yapı inşa etmek arasındaki benzerlikler yadsınacak gibi değil. En önemli kısım elbette ki giderek genişleyecek yapıyı taşıyabilecek denli sağlam bir temel oluşturabilmek. Zihnimde en başından beri çok genel hatlarıyla özetlenebilecek bir konu ve dört tane de karakter vardı. Gerisi, bu dört roman kahramanını neredeyse her tür sesten, kokudan yahut görüntüden uzak karanlık bir boşluğa fırlatıp attıktan sonra şekillenmeye başladı. Lukács’a göre “bireysel ve yalnız” birer öznellikten ibaret roman kahramanlarının temelde birer arayışçı olduğu unutulmamalı. Yazmaya devam ettikçe bu karakterlerin her birinin metindeki temel meselelerin ucundan tutmaya başladıklarını fark ettim. Bu noktada henüz asıl güçlükle, yani metnin dayattığı üslubu belirleme zorunluluğuyla yüzleşmemiştim.

Lukacs, Roman Kuramıı

Proust, “Üslup yazarın gerçeğe dayattığı dönüşümdür,” der. Çok doğru, ancak burada bir parantez açılması gerektiğini düşünüyorum. Üslup söz konusu olduğunda aslında farkında olmadan iki farklı kavramdan bahsederiz. Bunlardan ilki yazarın üslubudur. Yani daha kapsayıcı ve yazarın kaleme aldığı her metne öyle ya da böyle nüfuz eden neredeyse canlı bir “müdahaleci”. Kafka’nın bir metnini Musil ya da Gombrowicz metinlerinden ilk bakışta ayırabilmemizi sağlayan tam da budur.

Yazarın imzası, onun “gerçeğe dayattığı” biricik dönüşümdür üslup. Diğeriyse metnin dayattığı üsluptur. Buna belki “metnin tonu”  demek daha doğru olacaktır. İşte bu ilk roman denemesinde beni en çok zorlayan kısım metnin üslubunu belirlemek oldu. Öyle ki, metne yedi-sekiz kez baştan başlayıp her seferinde yirmi beş otuz sayfa kadar yazdıktan sonra bu döngünün sonsuza dek tekrar edeceğini, durmadan o ilk cümleye dönüp duracağımı düşünmeye başladım. İşte tam da o dönemde, Nilüfer Belediyesi’nin Gölyazı’daki Yazar Evi’nde iki hafta geçirme fırsatım oldu. Başlı başına bir yazı konusu olabilecek güzellikteki Gölyazı ve Yazar Evi deneyimi roman için bir dönüm noktası oldu. Metnin üslubu en nihayetinde yavaş yavaş kendini göstermeye ve cümleler birbiri ardı sıra eklenmeye başladı. Mücadelenin birinci yarısını bu şekilde atlattım gibi görünüyor. İkinci yarı, yani zihnimdeki yapıyı içime sinen bir şekilde kâğıda dökme süreciyse ilk yarı kadar olmasa da epey zorlayıcı bir şekilde ilerlemeye devam ediyor.

Başımı suyun yüzeyine biraz olsun çıkarabildiğime göre sanal odama daha sık uğrayabilmeyi umuyorum.

Gölyazı

Gölyazı

EDEBİYATA İNANMAK

Posted on: Pazartesi, Kasım 24, 2014

believe-in-people-the-essential-karel-capek-51249961

Dünyadaki en korkutucu, fakat aynı zamanda da en heyecan verici görüntü gözlerinizin içine bakan bomboş bir sayfadır. Elinizdeki kalemi evirip çevirirken bir yandan da sürekli bakışlarınızı kaçırmaya çalıştığınız bu ürkütücü beyazlık size uçsuz bucaksız bir evrenin kapılarını aralamayı vaat eder ve aynı ustalıkla da yüreğinizi ağzınıza getirmeyi başarır. Heyecan verici fakat tekinsiz bir çağrıdır bu. İlk cümlelerin ve hatta başlıkların bir metin için hayati önem taşımasının nedeni de bu olsa gerek: türlü beklentilerle ya da hiçbir şey beklemeden okumaya başladığınız o satırları yazan kişinin geçmişte bir yerde gözlerini kapayıp kendini sayfaların beyaz boşluğuna bıraktığı bir kırılma anı yaşadığını bilirsiniz. Yazarak düşünüp kendini en iyi yine yazıyla ifade edebilen biri olarak bu tür anları çok önemsiyorum. Kağıda düşen o ilk cümleden sonra nereye gideceğini bilmeden kan ter içinde yazmak ve içime sinen bir şekilde tamamlanan metnin arkasında bıraktığı rahatlama hissi… Blog açmaya kalkışmamın nedenleri de pek farklı sayılmaz. Zihnimde dönüp duran onlarca soruyu, tasarıyı, okuduklarıma dair aldığım notları, sürekli değişen okuma listemi belli bir yerde toplarken bir yandan da düzenli yazmak için kendi kendime fazladan bir bahane daha yaratmak.

Süper kahramanlarımdan Çapek, ‘en büyük inanç insanlara inanmak olurdu,’ demiş. Her ne kadar kendisine katılmayı gönülden dilesem de hal-i pür melalimize bakınca bunun pek de mümkün olmadığını görerek bu sözü değiştirmek istiyorum: “En büyük inanç edebiyata inanmak olurdu.”

Theme by Blogmilk   Coded by Brandi Bernoskie